Cavenui

Đã thấy – Đã nếm – Đã chán

  • Thư viện

  • Bình luận mới nhất

    Adt on Lại thêm 1 bài không phải…
    chucnguyen81 on Vĩnh biệt bà con, Cavenui xuốn…
    vtdtfc on Vĩnh biệt bà con, Cavenui xuốn…
    Nina on Vĩnh biệt bà con, Cavenui xuốn…
    Cáo on Vĩnh biệt bà con, Cavenui xuốn…

China and MRC

Posted by cavenui trên Tháng Sáu 24, 2006

Chương trình xây đập của TQ và các nước trên sông Mekong

Milton Osborne: từng làm việc tại ĐSQ Australia ở Campuchia, hiện là chuyên viên của Cao ủy LHQ về người tị nạn, giảng viên ĐH Sydney

 

Mekong là con sông lớn thứ 12 trên thế giới với chiều dài 4880km, chảy qua 6 nước TQ, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, VN. Cuộc sống của khoảng 80% trong tổng số 70 triệu người sống ở lưu vực sông Mekong phụ thuộc vào con sông này. Các chuyên gia ước tính lượng protein hàng năm của hơn 70% số  dân Campuchia là từ cá trên sông Mekong, 50% số dân Lào liên quan đến các hoạt động đánh cá trên sông Mekong. Tại VN, hơn 50% đóng góp của ngành nông nghiệp vào GDP xuất phát từ châu thổ sông Mekong.

Cho đến giữa những năm 90, cộng đồng quốc tế hầu như không biết về quy mô các kế hoạch xây đập của TQ tại thượng nguồn sông Mekong thuộc khu vực tỉnh Vân Nam. TQ không thông báo và cũng không tìm kiếm các nguồn tài trợ nước ngoài cho việc XD này. Hơn nữa, việc XD các đập diễn ra tại các khu vực hẻo lánh, không có các du khách nước ngoài. Vào thời điểm sự việc này bị vỡ lở, TQ đã gần xây xong đập thứ nhất tại Manwan (đập này được hoàn thành vào 1996) và bắt đầu xây đập thứ 2 tại Dachaoshan (đập này được hoàn thành vào 2003). TQ xây đập thứ 3 tại Xiaowan vào 1/2003 và hiện nay đang tiến hành xây đập thứ 4 tại Jinghong. Lượng điện SX tại đập này sẽ được bán sang Thái Lan. Với sản lượng điện dự kiến là 4200MW, Xiaowan sẽ là đập lớn thứ 2 tại TQ sau đập Tam Hiệp. Việc xây đập này sẽ được hoàn thiện vào các năm 2010-2012. Trong thời gian tới TQ sẽ xây thêm 4 đập nữa để cung cấp điện cho các khách hàng trong và ngoài nước.

Trong bối cảnh TQ đang thiếu năng lượng, nguồn thủy điện từ sông Mekong chỉ là 1 phần trong chương trình xây đập trong khuôn khổ “Chiến lược phát triển miền Tây” nhằm thu hẹp khoảng cách phát triển giữa các vùng miền. Tiềm năng thủy điện của tỉnh Vân Nam rất lớn, bằng 24% tiềm năng toàn quốc với các con sông lớn chảy qua như Dương Tử, Mekong, Salween. TQ cũng vừa công bố kế hoạch xây 13 đập trên sông Salween, đoạn giáp giới với Myanmar. Các quyết định này vấp phải sự phản đối mạnh mẽ của Thái Lan và cả Viện Hàn lâm khoa học TQ. Sau khi giới khoa học công bố Bản đánh giá tác động môi trường, chỉ rõ những tổn hại do các công trình này gây ra với thiên nhiên, Thủ tướng Ôn Gia Bảo đã ra lệnh tạm ngừng việc xây đập.

 

Tính minh bạch trong chương trình xây đập của TQ

TQ không hề tham vấn các nước khu vực hạ lưu sông Mekong về kế hoạch xây đập của mình và cũng không đáp lại các yêu cầu của quan sát viên cho phép đến thăm các đập Manwan, Dachaoshan. Bắc Kinh chỉ đồng ý cho quan sát viên đến đập Jinghong, nơi việc xây dựng mới bắt đầu. Giới khoa học cho biết tại các đập Manwan và Dachaoshan đã diễn ra hiện tượng lở đất xuống lòng sông và yêu cầu tiến hành điều tra về độ an toàn. Nỗi lo ngại này không phải là vô căn cứ, trong năm 1975 tại TQ đã xảy ra 60 vụ vỡ đập làm 100.000 người chết.

TQ ý thức được sự phản đối của CP các nước khu vực hạ lưu sông Mekong về kế hoạch xây đập, nhưng Bắc Kinh lập luận rằng các đập của họ sẽ ngăn lũ chảy xuống vùng hạ lưu, bác bỏ các ý kiến cho rằng việc xây đập làm giảm chất lượng nước sông. TQ cũng phản đối các quan ngại của ủy ban đập thế giới về hiệu quả hoạt động của các đập của TQ, tuyên bố các đánh giá của ủy ban mang tính thiên vị và xâm phạm chủ quyền  của TQ. Giải thích về việc không tham vấn các nước hạ lưu về kế hoạch xây đập, Bắc Kinh tuyên bố do họ không tham gia Ủy ban sông Mekong (MRC) thành lập năm 1995 nên không có nghĩa vụ trong vấn đề này.

 

Ý kiến chỉ trích

Những ý kiến chỉ trích nhằm vào chương trình xây đập của TQ chủ yếu xuất phát từ các tổ chức phi chính phủ (NGO) và các học giả. Do TQ có sức mạnh vượt trội nên chưa có 1 quốc gia nào ở khu vực hạ lưu sông Mekong dám đối đầu với TQ mặc dù có đã những bằng chứng rõ rệt về những tác động tiêu cực của việc xây đập với môi sinh. Gần đây một số chính trị gia Thái Lan, trong đó có TNS Kraisak Choonhavan- thành viên Ủy ban đối ngoại Thượng viện Thái Lan- đã lên tiếng về vấn đề này.

Để giải tỏa một phần tâm trạng bất bình, TQ đã cho phép các nhà khoa học trong nước thảo luận công khai về chương trình xây đập. Ngoài ra, 1 NGO có thái độ chỉ trích việc xây đập đã được cấp phép hoạt động tại Côn Minh (thủ phủ tỉnh Vân Nam) để tìm hiểu tình hình. Tuy nhiên, chưa có dấu hiệu cho thấy Bắc Kinh sẽ thay đổi chính sách của mình.

 

Việc lưu thông trên sông Mekong

Trong những năm 1990, một số nước trong khu vực sông Mekong đề xuất việc dọn dẹp chướng ngại vật, nạo vét lòng sông để cho phép các tàu trọng tải 500 tấn có thể đi từ khu vực Vân Nam đến Luang Prabang. Năm 2001, các nước này công bố “Báo cáo về tác động môi trường của việc nạo vét lòng sông”. Do các quan chức TQ đóng vai trò chính trong việc soạn thảo nên không có gì lạ là báo cáo này hầu như không đề cập đến các tác động tiêu cực của việc nạo vét. Trong các năm 2002-2003, Bắc Kinh tài trợ cho các hoạt động nạo vét, làm sạch lòng sông tại khu vực cảng Simao của Vân Nam (TQ) và Chiang Sen của Thái Lan. Các quan chức Lào nhiều lần bày tỏ quan ngại về hoạt động này. Số lượng các tàu TQ cập cảng Chiang Sen tăng từ 1000 vào năm 2003 lên 3000 vào năm 2004. Các chuyên gia nhận định việc tăng cường lưu thông trên sông Mekong giữa khu vực miền nam Vân Nam của TQ và miền bắc Thái Lan sẽ chủ yếu có lợi cho TQ. Mặc dù các nhà xuất khẩu Thái Lan có lợi qua việc gia tăng xuất khẩu hàng sang TQ, phần lớn các hàng hóa được chuyên chở bằng các tàu TQ có trọng tải lớn hơn nhiều so với tàu của Thái Lan và Lào. Tuy vậy do chính sách thân TQ của chính phủ Thaksin, nhiều doanh nghiệp Hoa kiều đã đến làm ăn tại khu vực xung quanh cảng Chiang Sen. Ngoài ra, việc gia tăng lưu lượng giao thông của các tàu chạy bằng dầu diesel cũng đã làm ô nhiễm dòng nước, làm giảm 50% lượng cá đánh bắt tại khu vực cảng Chiang Sen.

 

Những tác động về mặt sinh thái

MRC ước tính sản lượng cá hàng năm tại lưu vực sông Mekong là 1,5 triệu tấn, 500.000 tấn khác được đánh bắt thông qua các hình thức nuôi trồng thủy sản. Phần lớn các loại cá tại sông Mekong mang đặc tính di cư, do đó chịu nhiều thiệt hại từ các công trình xây đập của TQ. Chẳng hạn như giống cá Pangasianodon Gigas thường sinh sản tại hồ Erhai tại tỉnh Vân Nam, việc xây các đập Manwan và Dachaoshan đã chặn các con đường vào hồ này. Điều đáng lo ngại nhất là việc thay đổi dòng nước sẽ tác động đến hệ sinh thái Biển Hồ của Campuchia. Các chuyên gia cho biết hiện nay sản lượng cá tại đây đã giảm một nửa so với 50 năm trước, các giống cá cũng nhỏ hơn. Trong 1 khu vực mà nạn nghèo đói, thất nghiệp tràn lan, đánh bắt cá là 1 hoạt động đơn giản nhất có thể nuôi sống con người. Những thay đổi trong hệ sinh thái sông Mekong sẽ có tác động tiêu cực đến kinh tế và đời sống của người dân.

Mùa khô 2004, TQ thực hiện chương trình chặn dòng nước, sau đó xả nước tại các đập Manwan và Dachaoshan để nâng cao mức nước, giúp các tàu thuyền cỡ lớn của TQ có thể đi lại dễ dàng trên sông đến Chiang Sen tại miền bắc Thái Lan. Trong khi đó các tàu thuyền cỡ nhỏ hơn của Thái Lan và Lào không thể đi và đến tỉnh Vân Nam miền nam TQ trong các giai đoạn mực nước dâng cao. Việc xả nước gây nguy hiểm cho cá sinh sống trên sông vì cá rất nhạy cảm với sự thay đổi nhiệt độ nước. Nước xả từ trên đập xuống có nhiệt độ thấp hơn mức bình thường. Ngoài ra, việc xả nước cũng cản trở việc kiếm mồi của cá. Việc mực nước trên sông Mekong khu vực Luang Prabang (Lào) xuống thấp một cách bất thường năm 1995 là hậu quả của việc TQ ngăn dòng nước khi xây đập Dachaoshan. Hiện tượng tương tự vào 1997 cũng gây thiệt hại lên tới 400.000 USD cho nông dân VN.

Các giới chức TQ thường lập luận rằng các đập của họ sẽ làm giảm lũ. Tuy nhiên các nhà khoa học nhận định các cơn lũ hàng năm ở mức trung bình cũng có những tác động tích cực như tạo ra phù sa, cuốn đi các chất bẩn, giết sâu bọ. Tổ chức NGO “Mạng lưới các dòng sông quốc tế” ước tính đập Xiaowan của TQ có thể làm giảm 35% lượng phù sa chảy xuống hạ lưu. Vả lại trên thực tế hoạt động xây đập của TQ nhiều khi còn làm gia tăng lũ thông qua việc chặt phá rừng giải phóng mặt bằng, xả nước trong đập.

 

Kết luận

Tình hình 20 năm qua cho thấy tương lai của các dòng sông liên quan chặt chẽ đến tình hình lục địa Đông Nam Á. Do sự chênh lệch sức mạnh giữa TQ và các nước khu vực hạ lưu, ít có khả năng TQ sẽ ngừng các chương trình xây đập trên sông Mekong. Tuyên bố gần đây của TQ ngừng xây đập trên sông Salween chủ yếu là để đối phó với các sức ép trong nước. Theo Luật về việc khai thác các con sông đa quốc gia của LHQ, các nước ở khu vực thượng nguồn không được khai thác sông một cách thiếu hợp lý, gây quan ngại cho các nước vùng hạ lưu. Các kinh nghiệm quá khứ và hiện tại cho thấy TQ sẽ phớt lờ điều khoản này. 2 nước cần phải bày tỏ quan ngại về chương trình xây đập của TQ là Thái Lan và Campuchia đều đang nằm dưới sự lãnh đạo của các nhân vật thân TQ. Cả Lào và VN đều không có khả năng gây sức ép buộc TQ phải thay đổi các kế hoạch của mình.

Trên 1 bình diện rộng, những gì xảy ra tại sông Mekong cũng phản ánh vị thế vượt trội của TQ trong quan hệ với các nước Đông Nam Á. Việc xây đập mà không tham vấn các nước láng giềng, làm sạch lòng sông, tăng cường trao đổi thương mại trên sông nằm trong 1 chiến lược tổng thể của Bắc Kinh tạo dựng vị thế thống trị trong khu vực. TQ cũng đang nâng cấp mạng lưới đường bộ nối với Lào, Thái Lan, Myanmar, XD cầu treo qua sông Mekong tại khu vực Jinghong. Các công ty TQ đang hoạt động rất tích cực tại Lào và Thái Lan, tham gia xây dựng cầu Nam Theum 2.

Tình hình càng trở nên phức tạp khi các nước còn lại ở khu vực hạ lưu sông Mekong cũng sẵn sàng có những hành động khai thác sông theo hướng gây tổn hại cho các nước láng giềng. Các ví dụ cụ thể nhất là việc xây đập Yali của VN, đập Pak Mun Dam của Thái Lan, đập Nam Theum2 của Lào… Hơn nữa, hiện nay không có 1 tổ chức thống nhất có quyền hạn bao trùm trong việc quản lý sông Mekong. Điều này cho thấy tính yếu kém của MRC, cụ thể hơn là của các CP tài trợ cho hoạt động của MRC.

(TTXVN-5/2006)

Advertisements

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s

 
%d bloggers like this: